Archive for febrúar, 2008

Siðabót Tyrkja/íslömsk bylting.

febrúar 27, 2008

Ég sá í gær stórmerkilega grein á vef BBC varðandi áform Tyrkja um að gerbylta túlkun manna á íslam með því að endurskoða/endurtúlka allan HADITH bálk trúarbragðanna, sem er mjög mikill. Þar segir frá að tyrkneska ríkisstjórnin ætli að ráða her fræðimanna: íslamskra, en einnig kristinna og evrópskra heimspekinga, til að endurskoða allan hadith bálkinn og heimfæra hann á okkar tíma – en með því að fara aftur til tíma spámannsins og sniðganga allan þann menningarlega bagga sem þeir telja að hafi „mengað“ túlkanir á hadith (og Kóraninum). Einnig á að mennta og þjálfa 450 konur sem imama (bænapresta) og senda þær út í sveitir landsins til að útskýra hinn „upprunalega anda“ Íslam. Ætlunin er að skilja kjarnan frá hisminu: að fjarlægja alls kyns mismunandi forna og miður uppbyggilega siði staðbundinna menninga frá boðskap Kóransins og fyrirmælum hadith. Margir vilja líkja þessu verkefni við siðbót Lúters, en taka fram að forsendur og aðferð séu allt aðrar. Það er borðliggjandi að ef þetta verkefni tekst er um meiri háttar íslamska byltingu að ræða, ólík öðrum slíkum sem við eigum að venjast. Og víst er að þessi bylting mun mæta harðri andspyrnu alls kyns afturhaldsamra harðlínumanna sem misnota Íslam til alls kyns kúgunar og félagslegs taumhalds (sem þekkist líka úr ýmsum öðrum trúarbrögðum, ekki síst Kristni). Mæli með þessari stórmerkilegu grein.

Auglýsingar

Íslam og veraldarhyggja

febrúar 17, 2008

Hér langar mig að viðra hugmyndir franska fræðimannsins og Íslamsérfræðingsins Olivier Roy, en hann hefur einkum rannsakað Íslam í Evrópu og tengsl Íslam við evrópska þjóðríkið og veraldarvæðingu. Hann telur það ekki gefið að öll samfélög þurfi að ganga í gegnum sama ferlið og vesturlönd til að tileinka sér lýðræði. Hvað varðar Íslam er ein forsendan sú að gamlar hefðir eru að missa tökin í mörgum samfélögum, ekki síst meðal evrópskra múslima. Hin umdeilda kenning um árekstra siðmenninga, þar sem forsendan var að menning væri grundvölluð á trúarbrögðum og trúarbrögð hefðu þar af leiðandi áhrif á hina pólitísku menningu, er að hruni komin (ef hún þá stóð nokkurn tíman á fótunum). Roy bendir á að ákveðin aftenging eigi sér stað á milli tveggja veruleika: menningarlegra hefða og endurmyndun trúarlegra gilda og hefða óháð sérstökum tilteknum menningum. Þessi þróun er, segir Roy, eitt af afkvæmum hnattvæðingar sem hefur farið sigurför um heiminn. Roy telur vandamálið með Íslam, hvað varðar þessa aftengingu, vera að hún styrki fúndamentalisma ekki síður en frjálslynd viðhorf til trúmála, hvað þá veraldarhyggju. Þetta sést t.d. á því að lýðræðislegar kosningar í löndum múslima hafa oft komið íslamískum flokkum til valda (sbr. Alsír, þó barið á bak aftur; Hamas í Palestínu). Vegna andúðar og hræðslu við áhrif Íslamista hafa vesturveldi stutt veraldlegar harðstjórnir í miðausturlöndum í þeirri von að koma á veraldlegu samfélagi (hvort sem það er yfirskin eða ekki). Afleiðingin er sú að í hugum almennings í þessum löndum tengist veraldleg stjórn einræði og kúgun, studd af vestrænum vopnum og peningum (einhvers konar ný-nýlendustefna), en lýðræðislegar kosningar tengjast Íslamistum. Samkvæmt Roy mun lýðræði í miðausturlöndum ekki virka án einhvers konar ríkisforms (sbr. Hamas í Palestínu, þó að við mjög erfiðar aðstæður sé). En hvað með Íslam?, spyr Roy. Það að vilja byggja lög/samfélag á sharía virðist þjóna þeim tilgangi að friðþægja Íslamista og byggja þannig upp eigin ríkisvitund gegn hinni hröðu „vesturvæðingu“. Við þetta verður til mjög íhaldsöm útgáfa af Íslam, byggð á ströngum lögum og einstrengingslegum siðferðislegum gildum. Annað sem Roy bendir á er hin vaxandi einstaklingsvæðing trúariðkunar og endurskoðun trúarbragða án íhlutunar hinna hefðbundnu menninga, reynsluheim minnihlutahópa (á vesturlöndum – „annarrarkynslóðarinflytjendur“) í vestrinu og virkjun lýðræðis til að losna við (veraldlega) einræðisherra. Þessa þætti telur Roy að munu smám saman síast ínn í vitund fólks án þess að minnka vægi trúarvitundar. Það er ekki hægt að þvinga á lýðræði utan frá, en Roy telur að ákveðið ferli lýðræðisvæðingar sé að eiga sér stað á forsendum Íslam, og telur hann Tyrkland vera gott dæmi, en þar hefur sá flokkur sem er við völd og sem hingað til hefur verið talinn íslamískur tengt saman lýðræði, trúarbrögð og kapítalisma (a la „protestan ethic of capitalism“). Roy telur hvorki þvingaða veraldarvæðingu né fjölmenningarhyggju vera svarið, því hvort tveggja gangi út frá því að það séu órjúfanleg bönd á milli etnískrar menningar og trúar, þ.e. að t.d. Íslam sé afmörkuð og eðlislæg menning (og þar með ósamræmanleg veraldlegri hugsun). Roy bendir á að menningarlegar skírskotanir séu að minnka á kostnað trúarlegrar sjálfsvitundar á eigin forsendum, að rof eigi sér stað á milli trúar og menningar/samfélags (sem geti leitt til fúndamentalisma og einangrunar). Flestir múslimar á vesturlöndum vilja vera viðurkenndir bæði sem múslimar og borgarar innan ramma hinna evrópsku þjóðríkja í stað þess að vera skilgreindir sem einhvers konar etnískur/menningarlegur minnihluti. En það er á brattan að sækja því þeir þurfa viðvarandi að horfast í augu við þá fordóma að trú og menning sé það sama og þar af leiðandi munu þeir lengst af vera „útlendingar“, eða framandi „hinir“ og oftar en ekki lúta í lægra haldi í baráttunni um gæði samfélagsins og þannig endurskapa og viðhalda ákveðinni jaðarstöðu sem lágstétt og fjarlægð við „meirihlutassamfélagið“.

Sharía eða ekki sharía

febrúar 16, 2008

Mikið fjaðrafok fór í gang í landi Engla og víðar þegar erkiklerkur ensku biskupakirkjunnar lét þau orð flakka, yfir hausamótunum á lærðum laganna og kirkjunnar mönnum, að hin íslömsku sharíalög gætu virkað samhliða almennum breskum lögum, í vissum tilfellum (aðallega í hjúskaparmálum og öðrum tengdum málum). Biskup orðaði það þannig að þessi staða væri óhjákvæmileg og að sharía dómstólar væru í raun starfandi í Englandi á þennan hátt. Hann tók fram að gyðingar í Englandi starfræktu hliðstæðan dóm. Fulltrúar ríkisvaldsins settu sig strax í viðbragðstöðu og undirstrikuðu að landslög giltu jafnt fyrir alla. Sem þau gera, eða gera þau það (Jón og séra Jón, en það er önnur Ella). Maður að nafni Asim Siddiqui (hægt að gúggla hann), enskur múslimi sem er það sem kallast „professional“, hefur, einn af mörgum, kommenterað á tölu biskups . Hann bendir á að sharía hafi svo breyða skírskotun sem höfði bæði til persónulegra sem opinberra þátta, og sé mjög svo opin fyrir túlkunum, allt eftir stað og stund (þ.e. skv. menningarlegu og sögulegu samhengi) að það sé mjög vafasamt að staðhæfa um sharía í svart/hvítum vendingum og vafasömum alhæfingum byggðum á vankunnáttu og fordómum (t.d. um steinkast og afhöggnar hendur). Hann bendir einnig á að flestir megin þættir sharíalaga falli að mestu leyti að breskum lögum. Þeir þættir sharía sem biskupinn fjallaði einkum um snúa að fjölskyldu- og fjárhagsmálum, þ.e. borgaralegum málum. Samkvæmt Asim Siddiqui dettur engum heilvita manni í hug að ætla að virkja forna refsidóma (sbr. hér að ofan) í nútíma samfélagi. Íslömsk sérákvæði varðandi viðskipti hafa fyrir löngu verið felld inn í bresk viðskiptalög, svo dæmi sé tekið. Hvað varðar fjölskyldulöggjöf þá eru flestir múslimar á því að sharíalög gildi svo fremi sem þau brjóti ekki bresk lög. Konur í skilnaðarmálum hafa sóst eftir að útkljá sín mál fyrir sharía dómara, fyrst og fremst til að fá brúaðarauðinn endurgreiddan, nokkuð sem bresk lög dekka ekki, en er samt ekki ólöglegt samkvæmt þeim. Það er álit flestra breskra múslima, skv. Asim, að þegar „íslömsk lög“ stangast á við bresk lög, verði þau íslömsku að víkja. Með öðrum orðum, biskupinn var ekki að mæla með því að fólk verði grýtt eða handhöggvið, en umfjöllun hans, sem þótti nærgætin, en nokkuð akademísk, enda um flókið mál að ræða, var snúið alla vega (aðallega á haus) í æsipésum enskum, eins og þeim er einum lagið. Það skal tekið fram að ummæli klerks féllu í misgóðan jarðveg meðal breskra múslima og voru margir ósammála honum, þannig að í þessu máli eins og mörgum öðrum eru múslimar ekki einhver „einn“ hópur, heldur jafn fjölskrúðugur og margradda og allir aðrir. En biskupinn kom af stað þarfri umræðu um að þróun sögunnar er hreyfing og breytingar og mönnum er best að vera vakandi og bregðast við á meðvitaðan og skynsaman hátt svo sagan stingi þá ekki af.

Hugmyndafræði/flóð

febrúar 15, 2008

Nokkrir smá punktar, meðan ég er á vatnspumpuvaktinni í kjallaranum. Fyrst langar mig að benda á þá mjög svo fínu umræðu um Kóraninn og íslam á Kóranbloggi Guardian. Þar skiptast margir áhugasamir og lærðir á skoðunum hvað varðar merkingu þessarar merku bókar. Fólk setur spurningamerki við margt, er ósammála um enn fleira en allt er á siðsamlegum nótum, fátt um öfgafull útbrot. Mæli með þessari sérstöku bloggsíðu fyrir áhugafólk um þetta viðfangsefni. En að allt öðru. Þar sem ég bograði yfir vatnspumpunni rifjaðist upp fyrir mér ákveðið atriði – út frá hræðsluhugmyndum „okkar“ um ógn Austursins meðal okkar. Ef litið er á 20. öldina og öll þau yfirgengilegu ógnarverk sem voru framin á því merka tímabili, liggur í augum uppi að þau trúarbrögð, og þær öfgar sem forrituðu þær skelfingar var vestræn veraldarhyggja (kommúnismi, nasismi, fasismi, og kapítalismi): Hitler, Stalín, Pol Plot, Franco, Pinoche, Maó, þarf að fara lengra? Svo maður minnist nú ekki á Nýlendustefnuna (sem hafði verið í gangi í hálft árþúsund – og er enn). Það má jafnvel nefna hinn hnattvædda kapítalisma nútímans í sömu andrá, sem hefur rústað heilu samfélögunum á okkar dögum. Það er ekki svo vitlaust að halla huganum aðeins að hlut þessara hugmyndafræða hvað varðar ómældar hörmungar af manna völdum. Sú ógn sem við teljum steðja af íslömskum ógnarverkamönnum (ég ætla ekki að taka hanskann upp fyrir ofbeldi af neinu tagi, aldrei) eru smámunir miðað við þann hrylling sem framinn var í nafni veraldarhyggjunnar á 20. öld, og oftast undir fána framfara. Hér er bara bent á þetta til að setja hluti í smá sögulegt samhengi. Kveikjan að þessum hugleiðingum, svona fyrir utan vatnspumpuna í kjallaranum, var fullyrðing greinarhöfundar í nýjasta Mannlífi um að ákveðin hræðsluáróðursbók dönsk væri „stórmerkileg og afar þörf“ um eitt mesta vandamál vesturlanda (sjá síðustu færslu). Við ættum að líta okkur nær hvað varðar ógnarverk og almenn illindi, „við“ höfum verið fullfær um að sinna þeim í gengum tíðina, og okkur hefur líka tekist bærilega í seinni tíð að flytja þá starfsemi til fjarlægra landa, undir sömu formerkjum og áður og fengið sumt af því í hausinn aftur. Þarf að fara niður og huga að flóðpumpunni.

Samfélag múslima í Mannlífi

febrúar 15, 2008

Umfjöllun Mannlífs (31.jan.08) um „samfélag múslima á Íslandi“ var frekar fyrirsjáanleg og í stíl við þann gæðastaðal sem ríkir meðal margra álíka pésa. Á blaðsíðu 6 er mynd af ímynd „vonda kallsins“, Arabi með byssu og barn ásamt meðfylgjandi texta: „samfélag múslima á Íslandi“. Sem sagt, þetta er andlit þess samfélags. Undirliggjandi áróðurstækni klikkar ekki. Hvað er þessi inngangsmynd að segja okkur? Að barnið sé gísl vonda Arabans? Að vondi Arabinn sé að kenna barninu drápstækni, að innprennta illsku Íslam í saklausan huga barnsins? Og á Íslandi? Eða er þetta bara saklaust grín? OK, flettum áfram. Á bls. 26 er opnumynd frá bænahaldi múslima í húsakynnum (mosku) þeirra í Ármúlanum ásamt meðfylgjandi texta um að „málefni þeirra [hafi] farið nokkuð hátt að undanförnu[…]“. Er það þannig? Það var smá frétt í fjölmiðlum frá hátíð múslima (þar sem undirritaður var til staðar) á Íslandi um miðjan desember til minningar um fórn Abrahams ættfaðirs. Mikið meira hefur það nú varla verið, sú umræða, enda eru múslimar allt að ósýnilegur (og smár) hópur hér á skeri. Með þessari svuntu er ágætis viðtal við Salman Tamini, formann Félags múslima, enda er sá maður viðkunnalegur mjög. Á bls. 32 er ágætis viðtal við Brahim Boutarhroucht um konumissi og aðrar alvörur lífsins. Svo kemur grein um danska bók um íslamisma (og naívista) eftir danskt par sem eru yfirlýstir íslamófóbistar. Þessi bók virðist mega flokka undir hræðsluáróður (ég hef ekki lesið hana, en séð umfjöllun, og kannast við skoðanir höfundanna), og höfundur greinarinnar segir okkur að þetta sé „stórmerkileg og afar þörf bók“ um „alvarlegasta vandamál“ vesturlandabúa (hefur hún aldrei heyrt um G.W.Bush?). Með þessari grein eru tilvísanir í þekktustu hræðslumangara (scaremongers) á væng íslamófóbista. Síðan birtis vondi kallinn með byssuna og barnið aftur og reynist það vera afi með barnabarni sínu (íslensku) að gantast í Palestínu og með fylgir grein um uppgjör sonar (barnsins á myndinni) og föður (sonur vonda kallsins), þar sem ágreiningur um trúmál var kveikjan. Kannski að Freud ætti að kíkja á afann með byssuna. Að lokum er viðtal við múslimska konu, Ashura Ramadhan, frá Zansibar, sem finnst gott að búa á Íslandi. Með greininni er fín mynd af þessari huggulegu konu, en bíddu nú aðeins, hvar er slæðan? Berar axlir? Detta nú allar dauðar… Það er gífurlegur menningarlegur fjölbreytileiki innan vébanda hins „múslimska heims“ og það sést ágætlega á umfjöllun Mannlífs um nokkrar múslimskar sálir á Íslandi. En það er dæmigert að það er ekki hægt að bera þetta efni á borð öðru vísi en að krydda það með hræðsluáróðri og fordómum. Ætli umfjöllun um „samfélag kaþólskra“ mundi ganga án umfjöllunar um glæpi hennar á miðöldum eða barnaníðinga hennar á okkar dögum. Ætli dálkahöfundar Mannlífs sæju sig nauðbeygða til að hafa það með? Svari því hver sem vill.

Slæðan aftur

febrúar 15, 2008

Einfaldur klútur sem konur vefja um höfuð sér, einkum múslimskar konur, er orðin miðpunktur umræðu á vesturlöndum. Tyrkir voru nýlega að breyta lögum varðandi slæðuna á þá leið að konum er leyfilegt að bera hana innan svæða háskóla, en það hafði verið bannað áratugum saman til að undirstrika hina veraldlegu (secular) stöðu tyrkneska ríkisins. Ég hef áður fjallað um þetta fyrirbæri á þessi bloggi en hér er aðeins öðru vísi nálgun.

Þetta einfalda höfuðfat, eða slæða, er farið að hafa ótrúlega mikla og táknhlaðna merkingu í Evrópu og Tyrklandi, sem skilgreina sig sem veraldleg (secular) menningarsvæði. Eins og áður hefur verið rætt, þá skiptir sköpum hvernig hlutir (eða fólk) eru skilgreindir. Er slæðan trúarlegt tákn múslimskra kvenna? Milljónir múslimskra kvenna ganga EKKI með slæðu. Er slæðan upprunalega skjól gegn sólarljósinu? Sandfoki? Er slæðan upprunalega menningarleg og með staðbundin einkenni? Ganga ekki margar eldri/trúaðar (kristnar) konur á Grikklandi, Spáni, Rússlandi og Ítalíu líka með slæður? Af hverju talar einginn um það? Slæðan virðist vera orðin fyrst og fremst tákn sjálfsákvörunaréttar ungra múslimskra kvenna í Evrópu, tákn menningarlegrar staðsetningar og sjálfsmyndarsköpunar. Á þann hátt má sjá slæðuna sem blöndu af pólitískri/menningarlegri staðhæfingu og tísku. Mini-pilsin á 7. áratugnum voru bæði tíska og tákn um aukið kynferðislegt frelsi kvenna samfara tilurð p-pillunnar. Að sumu leyti er slæðan orðin kvenfrelsistákn eins og mini-pilsin, þó birtingarmyndin sé ólík og pólitískur undirtónn sterkari, en að sama skapi hættulegur. Er þetta ekki líka spurning um vald á opinberu rými? Fer það kannski í taugarnar á „heimamönnum“ að „gestirnir/hinir“ skuli voga sér að setja svona áberandi og einkennandi svip á götumyndina? Þetta er kannski ekki svo einfalt. Þjóðríkið (t.d. Frakkland eða Tyrkland) vill þvinga ákveðna þjóðfélagshópa með lögum til að haga sér á ákveðinn hátt á forsendum ríkisins, þar sem hugmyndin er sú að allir eigi að lúta sömu kvöðum að ofan. Er ekki litið á slæðunotkun ungra (og oft vel menntaðra og upplýstra evrópskra kvenna) sem óþekkt eða allt að því uppreisn gegn ríkjandi gildum? Andspyrna gegn status quo? Það má líta á þetta frá ýmsum hornum, en að halda því fram að slæðan í þessu samhengi sé engöngu tákn kúgunar karlaveldisins og feðraveldistrúar er gróf einföldun og stenst ekki skoðun. Sumar konur ganga með slæðu vegna trúhneigðar en alls ekki allar. Slæðan er sem sagt orðið mjög öflugt og flókið tákn en það eru þeir sem vilja banna hana sem hafa gefið þessum klút þetta tákngildi. Þegar þrýstingur ríkisvaldsins verður of mikill gegn ákveðum hópum eykst andspyrnan að sama skapi: Því meira mál sem stjórnvöld gera úr slæðunni þeim mun útbreyddari verður hún, hún verður tákn menningarlegs sjálfstæðis og þjóðfélagslegs andófs. Tákn íhaldseminnar breytist í tákn félagslegrar óhlíðni.

Endurnýjun lífdaga

febrúar 13, 2008

Þessi síða, eins og fram hjá öllum hefur farið, hefur verið í dvala síðan síðasliðið sumar en það er ekki út af því að tíminn hafi staði í stað og ekkert gerst. Það er ekki svo. Það er út af einhverju öðru. Hverju? Tja, ef ég vissi það. En nú stendur til að hefja þessa síðu til endurnýjunar lífdaga með hækkandi sól á Fróni og mun næsta færsla verða að veruleika innan skamms. Það er ekki ólíklegt að umfjöllunarefni síðunnar munu snerta Íslam og múslima á einhvern hátt þar eð ég er að stúdera þann heim þessa dagana, en ýmislegt annað mun skjóta upp kollinum. Það er spurning hvort maður nenni að eyða púðri á íslensk/reykvísk stjórnmál, eða hvaða nafni því skyldi nú gefa, þvílík lágkúra sem það er þessa dagana. Fótbolti, kannski, mínir menn Arsenal eru nú með fimm stiga forystu í deildinni og munu heimsækja ManU á OT í FA bikarnum á laugardaginn kemur og fá AC Milan í heimsókn á miðvikudaginn í næstu viku í CL. Spennandi tímar framundan á því sviði. Titilinn í ár? Því ekki það. Kemur í ljós í maí. Næsta færsla á leiðinni….